Op zaterdag 28 oktober 1944 werd Chaam bevrijd van de Duitse bezetters, nu tachtig jaar geleden. Opa, oma, pa en ma vertelden ons vaak over de zwarte oorlogsjaren en de ellende van die tijd. Voor ons waren hun verhalen destijds vooral spannend en spraken tot onze verbeelding.
Door Berry van Oers
Granaatscherven
Pa vertelde dat hij tijdens de oorlog als jongen met zijn vader op de akker werkte. Ze hadden dan altijd een rieten mandje bij zich om op hun hoofd te zetten ter bescherming tegen granaatscherven. Op een dag kwamen er Duitse soldaten achter op het erf bij opa aanlopen. Ze liepen meteen door naar de stal om het paard mee te nemen. Maar opa protesteerde: “Det pèèrd bleft hier!”
Vliegveld
De Duitse soldaten legden opa uit dat ze het paard en de wagen nodig hadden om spullen mee naar het vliegveld in Gilze te vervoeren. “Der Junge kann mitreiten und das Pferd mit nach Hause nehmen, wenn wir fertig sind”, zeiden ze. Die jongen was pa, toen veertien jaar oud. Onderweg kreeg pa sigaretten van de soldaten. ’s Avonds reed hij terug naar Galder met het paard, opgewacht door opa.
Namaakbier
Op 28 januari 1944 vielen in Chaam de wieken van ellende af van molen ‘Weltevreden’ aan de Bredaseweg. De soldaten hielden daar een patrouille. Een aantal boeren moest bij toerbeurt een week lang naar het vliegveld in Gilze om daar te gaan werken. In de Chaamse cafés was in dat laatste oorlogsjaar geen fatsoenlijk pilsje meer te krijgen. Men tapte daar een soort namaakbier zonder schuim. Louis van café ‘De Veehandel’ achter de toren verkocht nog flessen drank om daarmee straks de bevrijding te kunnen inzetten.
Avondklok
In mei 1944 was het druk bij het ‘kapelleke’. Elke avond baden gelovigen daar een rozenhoedje voor de vrede. Op zondag 21 mei begon de Chaamse Kermis. Er stonden geen attracties. Wel was er in de cafés wat vertier te vinden. Bij ‘De Veehandel’ en ‘De Vrachtwagen’ hadden ze nog ‘muziek’ zitten. Om tien uur ’s avonds sloten de cafés. Zo kon iedereen voor de avondklok van elf uur thuis zijn. Inmiddels voorzag mulder Schram zijn molen aan de Bredaseweg van nieuwe wieken.
Tanks
De Duitsers pakten jongemannen op om te gaan werken aan de tankgracht op Strijbeek. Inmiddels waren de burgemeester, wethouders, de pastoor en de kapelaan ondergedoken. Ma was in de laatste oorlogsmaand niet in Chaam maar in Alphen bij tante Marie. Ze kon niet meer naar huis want overal reden tanks. Ma vertelde dat ze haar naam op een tank schreef in de hoop dat die door Chaam zou komen zodat ze thuis zouden weten dat ze nog bij tante Marie was. Maar de tanks in Alphen reden langs een andere route verder. Via Baarle-Nassau kwam ma uiteindelijk veilig thuis.
Schuilkelders
Op zaterdag 28 oktober 1944 werd in Chaam iedereen de schuilkelders ingestuurd. Het ging gevaarlijk worden. De bewoners rond de twee kerken en molen ‘Weltevreden’ zetten de ramen van hun huizen open en maakten zich uit de voeten. Halverwege de voormiddag klonken er drie doffe knallen. De Duitsers bliezen de toren van de protestantse kerk op, alsmede de toren van de katholieke kerk en de molen aan de Bredaseweg. De bevrijders konden ze dan niet gebruiken als uitkijkpost.
Bevrijders
Even later op die dag reden de Canadese bevrijders vanuit Ulicoten Chaam binnen. Thuis aan de Ulicotenseweg zag ma ze voorbij trekken. Ze herinnerde zich de ongeschoren en grauwe gezichten van de soldaten. De Chamenaren zwaaiden ze langs de kant van de weg toe. Verderop in de Torenstraat bood Toon de Roy fruit aan. Toen een soldaat het aanpakte ging zijn geweer plotseling af. Dokter Nugteren die vlakbij stond snelde toe. Tevergeefs. De Roy was op slag dood. Chamenaren dromden samen op straat om de belevenissen van die historische dag te bespreken. Opa vertelde dat ze op een kar ‘fouten’ te kijk wilden zetten.
Oranjevorstin
In het voorjaar van 1945 was heel Nederland bevrijd. Koningin Wilhelmina betrad te Eede in Zeeuws-Vlaanderen na vijf jaar weer Nederlandse bodem. Ze verbleef enige tijd op het nabij Chaam gelegen kasteel Anneville. Er werd een groots defilé georganiseerd. De Chaamse Harmonie bracht, gezeten op een vrachtwagen, een serenade aan de legendarische Oranjevorstin. In Wageningen werd op 6 mei de capitulatie-oorkonde getekend. De bevrijding werd in Chaam uitbundig gevierd op 15 mei 1945 met kinderspelen en een fakkeloptocht. De straten waren versierd. De buurtschappen organiseerden een feestelijke stoet. Ome Harrie reed mee op een praalwagen van mastentakken en had zich verkleed als onderduiker in het bos.
Nooit meer!
Pogingen om de verwoeste toren van de protestantse kerk te herbouwen, zoals in 1965 en in 1972, strandden steeds, evenals het recente initiatief tot herbouw van molen ‘Weltevreden’. Het katholieke kerkgebouw werd na de verwoesting wel in volle glorie herbouwd, nog groter en met een robuuste kasteeltoren als middelpunt en symbool van herrijzend Chaam. In een bomvolle nieuwe kerk droeg bisschop Baeten op dinsdag 31 mei 1949 de eerste mis op. “Nooit meer oorlog!”, preekte hij.